Ինչո՞ւ է Թրամփը պահանջում Գրենլանդիան․ Գրենլանդիայի շուրջ ամերիկյան հավակնությունների վերլուծություն

2025-2026 թվականների ճգնաժամը

Միջազգային հարաբերությունների ներկայիս փուլում պետությունների տարածքային ամբողջականության սկզբունքը երբեմն բախվում է մեծ տերությունների ​​նկրտումներին։ Այս համատեքստում Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի՝ Գրենլանդիայի նկատմամբ ցուցաբերած հետևողական հետաքրքրությունը կարող է բնորոշվել որպես ռեսուրսների ձեռքբերման և 19-րդ դարի ազդեցության գոտիների բաժանման ժամանակակից դրսևորում ¹։ Ամերիկյան կողմի գործելաոճը վկայում է այն մասին, որ Վաշինգտոնն դաշնակցային հարաբերությունները ստորադասում է ազգային անմիջական շահերին ¹։
Այս իրավիճակը առաջացել է նաև անյ պատճառով, որ Վաշինգտոնի ու իր եվրոպական դաշնակիցների շահերը և առաջնահերթությունները տարբեր են. Վաշինգտոնի համար կարևորագույն խնդիրը Չինաստանի զսպումն է, Եվրոպայի համար թիվ մեկ սպառնալիքը Ռուսաստանն է:

Հատկապես ուշագրավ է 2025-2026 թվականներին արձանագրված էսկալացիան։ Իր նախագահության երկրորդ ժամկետի ընթացքում Թրամփն ուժեղացրեց ճնշումները Կոպենհագենի վրա՝ հայտարարելով, որ ԱՄՆ-ը կստանա կղզին այս կամ այն ​​կերպ ³։ Իրավիճակն էլ ավելի բարդացավ, երբ հայտնի դարձավ Նորվեգիայի վարչապետի տեքստային հաղորդագրությունը, որ Թրամփը այլևս պարտավորված չէր զգում մտածել բացառապես խաղաղության մասին՝ Նոբելյան խաղաղության մրցանակ չստանալու պատճառով ⁵։ Այս քայլերը հանգեցրին ներքին լարվածության ամերիկյան ռազմական վերնախավում (օրինակ՝ Պիտուֆիկ տիեզերական կայանի հրամանատար, գնդապետ Սյուզաննա Մեյերսն ազատվեց պաշտոնից՝ ծրագրերին ընդդիմանալու պատճառով) ⁵։

Նախագահ Թրամփի վարչակազմի համար Գրենլանդիայի նկատմամբ վերահսկողությունը հանդիսանում է ազգային անվտանգության անկյունաքարային առաջնահերթություն, ինչը սերտորեն կապված է «Ոսկե գմբեթ»  հակահրթիռային պաշտպանության նորագույն համակարգի հետ : Այս բազմաշերտ համակարգը, որի արժեքը գնահատվում է 175 միլիարդից մինչև մի քանի տրիլիոն դոլար, նպատակ ունի պաշտպանել ԱՄՆ տարածքը բալիստիկ և հիպերձայնային հրթիռներից:

Արկտիկայի ռազմավարական ուղիները և ռազմակայանների ընդլայնումը

Արկտիկայի սառույցների հալոցքը Գրենլանդիայի շուրջ բացում է նոր նավագնացային ուղիներ, որոնք կարող են արմատապես փոխել համաշխարհային լոգիստիկան : Հյուսիսարևմտյան անցումը  և Տրանսբևեռային ծովային ուղին  կարող են զգալիորեն կրճատել Ասիայի և Եվրոպայի միջև բեռնափոխադրումների ժամանակը՝ շրջանցելով ավանդական հանգույցները, ինչպիսիք են Սուեզի և Պանամայի ջրանցքները :

Այսպիսով Գրենլանդիայի աշխարհագրական դիրքը հնարավորություն է տալիս վերահսկել Հյուսիսային Ատլանտիկայի օդային և ծովային ուղիները ⁷։ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը բացահայտորեն քննադատել է Դանիային՝ նշելով, որ վերջինս պատշաճ կերպով չի ապահովում կղզու անվտանգությունը ⁸։ Այս հռետորաբանությունը հիմք հանդիսացավ նոր պահանջների համար։ Վաշինգտոնն այժմ բանակցում է հարավային Գրենլանդիայում երեք նոր ռազմակայանների բացման շուրջ՝ նպատակ ունենալով հսկել ռուսական և չինական նավերի շարժը ջրային ուղիներում ⁹։ Ամերիկյան կողմը փորձում է այդ տարածքներին տալ սուվերեն կարգավիճակ, ինչը դիմադրության է արժանանում Դանիայի և Գրենլանդիայի կողմից ⁹։

Եվրոպական երկրները, գիտակցելով սպառնալիքի լրջությունը, սկսել են ակտիվորեն հակազդել ⁵։ ՆԱՏՕ-ի անդամները քննարկում են «Arctic Sentry» մշտական ​​առաքելության ստեղծումը ⁵։ Դանիան կղզի է գործուղել էլիտար ստորաբաժանումներ գեներալ Պետեր Հարլինգ Բոյսենի հրամանատարությամբ ⁵։ Թեև 2026 թվականի հունվարին Դավոսում ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Մարկ Ռյուտեի հետ հանդիպումից հետո Թրամփը ժամանակավորապես հրաժարվեց ռազմական ուժի և 25% մաքսատուրքերի սպառնալիքներից, բանակցային լարվածությունը պահպանվում է ³։

Հանքային պաշարներ. Տնտեսական գերակայություն և չինական կախվածության նվազեցում

Ամերիկյան հետաքրքրությունների հիմքում ընկած է նաև կղզու հսկայական հանքային մեծամասամբ չօգտագործված բնական պաշարների հարստությունը ¹։ Կղզին պարունակում է հազվագյուտ հողային տարրերի աշխարհի խոշորագույն պաշարներից մեկը, որոնք անփոխարինելի են ժամանակակից բարձր տեխնոլոգիական և պաշտպանական արդյունաբերության համար :

Հատկապես կարևորվում է չինական մատակարարումներից կախվածությունը նվազեցնելու ռազմավարությունը ⁷։ Գրենլանդիայի հարավում գտնվող երկու հիմնական հանքավայրերը ներկայացնում են տնտեսական և բնապահպանական տարբեր իրողություններ ¹⁴։

Հանքավայրերի համեմատական վերլուծություն

Չնայած հեռանկարներին, կղզում հանքարդյունաբերության զարգացումը բախվում է բարդ ենթակառուցվածային խոչընդոտների ¹⁵։ Ասֆալտապատ ճանապարհների բացակայությունը, կլիմայի տաքացման հետևանքով առաջացող ձնահոսքերը և տեղական բնակչության բնապահպանական դիմադրությունը նշանակալիորեն երկարաձգում են ծրագրերի իրականացումը ¹⁵։ Որոշ տնտեսագետներ նշում են, որ տրանսպորտային ծախսերը կարող են գերազանցել արդյունահանման ինքնարժեքը, ինչը կասկածի տակ է դնում նման նախագծերի անմիջական շահութաբերությունը ¹⁵։

Դիվանագիտություն, միջազգային հակազդեցություն և ապագա սցենարներ

Աշխարհաքաղաքական այս հակամարտության լուծման համար Թրամփը 2025 թվականի դեկտեմբերին Լուիզիանայի նահանգապետ Ջեֆ Լենդրիին նշանակեց հատուկ պատվիրակ ⁸։ Լենդրիի առաքելությունն էր ակտիվորեն քարոզել կղզու ամերիկյան վերահսկողության գաղափարը ⁸։ Սակայն, դիվանագիտական ​​աղբյուրները վկայում են, որ նա չի մասնակցում բուն պաշտոնական բանակցություններին, որոնք ընթանում են ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի, Դանիայի և Գրենլանդիայի միջև ¹⁰։ Լենդրիի դերը հաճախ բնորոշվում է որպես ներքին լսարանի համար նախատեսված քաղաքական աջակցության միջոց ¹⁷։

Իրանի հետ ծավալված աշխարհաքաղաքական հակամարտությունը հիմնարար կերպով ձևափոխել է Գրենլանդիայի նկատմամբ ԱՄՆ-ի վարած քաղաքականության տրամաբանությունը: Մինչիրանյան փուլում Թրամփի վարչակազմը որդեգրել էր հարկադրական դիվանագիտության և ագրեսիվ ճնշման մարտավարություն, ինչն ակնհայտ էր Վենեսուելայի և Գրենլանդիայի հանդեպ ցուցաբերած մոտեցումներում: Այնուամենայնիվ, ներկայիս ռազմավարական իրողությունները, պայմանավորված Իրանի գործոնով, նվազեցրել են նման կոշտ գործելաոճի արդյունավետությունը: ԱՄՆ-ի համար Եվրոպայի և Եվրամիության հետ դաշնակցային հարաբերությունների պահպանումն այժմ առավել կարևոր հրամայական է, ինչը ստիպում է վերանայել Գրենլանդիայի շուրջ զարգացող գործընթացները: Թեև Գրենլանդիան շարունակում է մնալ ԱՄՆ-ի ռազմավարական հետաքրքրության կենտրոնում՝ հաշվի առնելով անվտանգային ռիսկերը և հազվագյուտ հողային տարրերի նշանակությունը, Վաշինգտոնը ստիպված է հրաժարվել ագրեսիվ ռազմավարությունից՝ խուսափելու համար հիմնարար դաշնակցային կապերի վտանգումից:

Թրամփի վարչակազմի՝ Գրենլանդիան ձեռք բերելու ձգտումը դժվար է դիտարկել որպես զուտ տարօրինակ քմահաճույք։ Այն արտացոլում է ամերիկյան ռազմավարական մտածողության խորքային փոփոխությունները, որտեղ դաշնակցային պարտավորությունները զիջում են սեփական անվտանգության և տնտեսական գերակայության ապահովմանը ²։ Չնայած ֆիզիկական անեքսիայի անհավանականությանը, Վաշինգտոնի կողմից իրականացվող կոշտ ճնշումները կարող են ստիպել Դանիային և Գրենլանդիային գնալ լուրջ զիջումների ¹։

Հնարավոր զարգացումներից մեկը կարող է լինել Ասոցիացված ազատության համաձայնագրի (Compact of Free Association) ձևաչափը, որը կղզուն կտա ինքնավարություն, սակայն պաշտպանական ու արտաքին քաղաքական վերահսկողությունը կփոխանցի ԱՄՆ-ին ¹¹։ Երկարաժամկետ հեռանկարում, ամերիկյան կապիտալի ներհոսքը և ռազմական բազաների ընդլայնումը, ամենայն հավանականությամբ, էլ ավելի կթուլացնեն Կոպենհագենի կապերը Նուուկի հետ ⁷։ Այսպիսով, Գրենլանդիայի շուրջ ընթացող պայքարը ոչ միայն Արկտիկայի ռեսուրսների յուրացման խնդիր է, այլև նախադեպ, որը կարող է վերաձևել միջազգային իրավունքի և սուվերենության ժամանակակից ընկալումները ¹։

Եզրակացություն

Գրենլանդիայի շուրջ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի հետաքրքրությունը բխում է ԱՄՆ-ի երեք հիմնական ռազմավարական շահերից՝ ազգային անվտանգության ամրապնդումը «Ոսկե գմբեթ» համակարգի միջոցով, Արկտիկայի նոր նավագնացային ուղիների վերահսկողությունը, և հազվագյուտ հողային տարրերի հսկայական պաշարների յուրացումը՝ չինական մատակարարումներից կախվածությունը նվազեցնելու նպատակով։ Այս գործելաոճն արտացոլում է ամերիկյան ռազմավարական մտածողության փոփոխությունը՝ դաշնակցային հարաբերությունների փոխարեն գերակայություն տալով ազգային անմիջական շահերին։ Չնայած Դանիայի և Գրենլանդիայի կողմից ցուցաբերվող դիմադրությանը, Վաշինգտոնի կոշտ ճնշումները, հնարավոր է, հանգեցնեն լուրջ զիջումների, ինչպիսին է Compact of Free Association ձևաչափը, որը կվերաձևի սուվերենության ժամանակակից ընկալումները։
Գլոբալ տաքացման պայմաններում Գրենլանդիայի ռազմավարական նշանակությունը շարունակաբար աճելու է։ Եվ թեև գրեթե վստահորեն կարելի է ենթադրել, որ ԱՄՆ հաջորդ վարչակազմերը հազիվ թե կիսեն Դանիայի նկատմամբ Թրամփի մոտեցումն ու հռետորաբանությունը, միևնույն ժամանակ ակնհայտ է, որ Վաշինգտոնը այլ մեխանիզմներով և ձևաչափերով կփորձի հետևողականորեն մեծացնել իր ազդեցությունը կղզու նկատմամբ։

Սարո Զարգարյան, Արտաքին քաղաքականության առցանց ակադեմիա երկրորդ ծրագրի մասնակից, 17 տարեկան

Աղբյուրներ

1. Trump & Greenland: Is There Logic in the Chaos? | The Arctic Institute, accessed May 17, 2026, https://www.thearcticinstitute.org/trump-greenland-logic-chaos/
2. Trump’s Greenland Ambition Is About U.S. Power, Not Alliances — CSIS, accessed May 17, 2026, https://www.csis.org/analysis/trumps-greenland-ambition-about-us-power-not-alliances
3. President Trump and Greenland: Frequently asked questions — House of Commons Library, accessed May 17, 2026, https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10472/
4. Talks with US inching forward, says Greenland’s PM | Euractiv, accessed May 17, 2026, https://www.euractiv.com/news/talks-with-us-inching-forward-says-greenlands-pm/
5. Greenland crisis — Wikipedia, accessed May 17, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Greenland_crisis
6. Pituffik Space Base — Wikipedia, accessed May 17, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Pituffik_Space_Base
7. Is Greenland the Key to Trump’s Hidden Global Ambition? — Rice University, accessed May 17, 2026, https://dev-housing.rice.edu/tutorials/is-greenland-the-key-to-trumps-hidden-global-ambition-6689950
8. Explainer: The Geopolitical Significance of Greenland | The Belfer …, accessed May 17, 2026, https://www.belfercenter.org/research-analysis/explainer-geopolitical-significance-greenland
9. Greenland’s leader says U.S. military presence part of talks with Trump’s diplomats — CBC, accessed May 17, 2026, https://www.cbc.ca/news/canada/north/greenland-s-leader-says-u-s-military-presence-part-of-talks-with-trump-s-diplomats-9.7197184
10. US pushes for three new Greenland bases, with ‘sovereign territory’ status on the table, accessed May 17, 2026, https://www.arctictoday.com/us-pushes-for-three-new-greenland-bases-with-sovereign-territory-status-on-the-table/
11. The Trump Administration’s Push for Greenland: What to Know, accessed May 17, 2026, https://www.cfr.org/articles/greenlands-independence-what-would-mean-us-interests
12. A US and allied strategy for Greenland — Atlantic Council, accessed May 17, 2026, https://www.atlanticcouncil.org/content-series/atlantic-council-strategy-paper-series/a-us-and-allied-strategy-for-greenland/
13. Greenland Gambit: Trump, Resources, and Geopolitics — RSDI, accessed May 17, 2026, https://rsdi.ae/en/publications/trumps-greenland-gambit-resources-geopolitics-and-controversy
14. Greenland, Rare Earths, and Arctic Security — CSIS, accessed May 17, 2026, https://www.csis.org/analysis/greenland-rare-earths-and-arctic-security
15. Greenland’s critical minerals require patient statecraft — Atlantic Council, accessed May 17, 2026, https://www.atlanticcouncil.org/dispatches/greenlands-critical-minerals-require-patient-statecraft/
16. U.S. Push for Greenland’s Minerals Faces Harsh Arctic Realities — e360-Yale, accessed May 17, 2026, https://e360.yale.edu/features/greenland-critical-minerals
17. US negotiating establishment of new bases in Greenland | The Jerusalem Post, accessed May 17, 2026, https://www.jpost.com/international/article-895883
18. Trump’s designs on Greenland prod investment, tourism likely to pay off faster than mines, accessed May 17, 2026, https://www.mining.com/web/trumps-designs-on-greenland-prod-investment-tourism-likely-to-pay-off-faster-than-mines/